Felix Kaputu: 'Houd een open geest'

Met politiek wilde Felix Kaputu niets te maken hebben. Toch werd de hoogleraar literatuurstudies in Congo opgepakt. Inmiddels is het al bijna tien jaar geleden dat Kaputu zijn land ontvluchtte dankzij het netwerk Scholars at Risk. Hoe gaat het nu met hem?

Foto: Venus Veldhoen

Ondervoed en uitgedroogd
Felix Kaputu leerde zijn studenten kritisch nadenken en dat stelden Congolese machthebbers niet op prijs. Hij werd ervan beschuldigd bij een verboden oppositiegroep te horen. Niets van waar, zegt hij. ‘Ik deed alleen mijn werk, zoals een wetenschapper geacht wordt dat te doen.’

Kaputu belandde in de gevangenis, waar hij ondervoed en uitgedroogd raakte. Amnesty International kreeg hem weliswaar vrij, maar buiten de gevangenis bleek hij zijn leven niet zeker. ‘Ze hebben een aanslag op mijn leven beraamd. Ik had bij een verkeersongeluk moeten omkomen. Als Scholars at Risk me niet had weggehaald, lag ik nu in een kist onder de grond.’

Bedreigde wetenschappers
Scholars at Risk is een wereldwijd netwerk dat bedreigde wetenschappers helpt. Ook Stichting voor Vluchteling-Studenten UAF werkt eraan mee. In 2006 kon Kaputu dankzij het netwerk uit Congo vertrekken en mocht hij zijn onderzoek voortzetten aan de Universiteit van Harvard. De bedoeling was dat hij pakweg een jaar in het buitenland zou blijven ‘tot alles weer rustig was’. Maar het werd niet rustig.

Hoe gaat het nu?

Inmiddels zijn we alweer 10 jaar verder. Na een periode gewerkt te hebben aan de Belgische Universiteit van Gent en het Afrika-Studiecentrum van de Universiteit Leiden, werkt hij nu sinds februari van dit jaar in Krakau, Polen. Hier heeft hij een aanstelling voor een jaar. Hij krijgt hier de kans om zijn PhD-onderzoek voort te zetten, waar hij sinds vorige zomer via de Universiteit van Gent mee bezig is, en tegelijkertijd een boek te schrijven. Zijn onderzoek gaat over de identiteit van het Afrikaanse volk de Chokwe, een bevolkingsgroep die in Zambia, Angola en DR Congo leeft. Zij hebben altijd aan de rand van de maatschappij geleefd en voelen zich niet verbonden met de overheden van de betreffende landen. Felix is onder andere geïnteresseerd in de strategieën die zij hebben ontwikkeld om te overleven.

Veldwerk in Afrika
Het boek dat hij aan het schrijven is, is een fictieboek over klimaatverandering en het draagt de titel ‘Out of oxygen’. Felix deed hiervoor inspiratie op tijdens één van zijn veldwerkreizen in Afrika. Reizen, waar hij met lokale contactpersonen van het ene gebied naar het andere reist met opnameapparatuur en enquêtes in de aanslag. Daar ontmoette hij mensen, die totaal niet bezig zijn met het klimaat en geen besef hebben wat er gaande is. ICORN, een organisatie voor bedreigde schrijvers en kunstenaars, heeft hem uitgenodigd om naar Polen te komen en hieraan te werken.

'Als mensen mij vragen te spreken, zal ik spreken'
Het bevalt Kaputu in Polen en hij is dankbaar dat hij daar in veiligheid kan werken. Hij is nog niet in de gelegenheid geweest om het land te verkennen, omdat het werk hem tot nu toe erg bezighoudt. Hij wordt ook regelmatig gevraagd gastcolleges te geven. Zijn familie moet hij helaas nog steeds missen. Omdat de professor geen vaste woonplaats heeft, kan zijn familie niet overkomen. Die woont nog in Congo en kan in gevaar komen door Kaputu’s uitspraken. Waarom blijft hij dan toch spreken? ‘Ik ben nu eenmaal wetenschapper. Als mensen mij vragen te spreken, zal ik spreken.’ De afgelopen 10 jaar heeft Felix zijn familie slechts een aantal keren kunnen zien tijdens korte periodes van veldwerk in andere Afrikaanse landen. Naar Congo kan hij niet terugkeren, maar zoals hij zelf zegt, is hij inmiddels een wereldburger geworden. Hij staat er dan ook niet vaak bij stil of hij ooit weer terug zal kunnen keren.

Wat heeft hij de afgelopen 10 jaar geleerd? Het werken met studenten heeft hem veel geleerd en hem geïnspireerd. Het heeft bij hem tot nederigheid geleid en hij wil ons het volgende meegeven: ‘Houd een open geest.’

Verboden wetenschapsmonologen
Verhalen als die van Kaputu zijn verwerkt tot een theatervoorstelling: ‘Verboden wetenschapsmonologen’. Acteur Raymi Sambo vertelt in een muzikale monoloog hoe een gevluchte Afrikaanse professor probeerde zijn studenten tot kritisch nadenken te inspireren.

Een eerdere versie van deze tekst verscheen in Ad Valvas. Dit is een herschreven en vernieuwde versie. Met dank aan Ad Valvas/HOP.

Verboden Wetenschapsmonologen

Hoogleraar Felix Kaputu wilde niets te maken hebben met politiek in Congo. Toch werd hij opgepakt. Hij zou betrokken zou zijn bij een verboden oppositiegroep. Kaputu's verhaal vormde de inspiratie voor één van 'De Verboden Wetenschapsmonologen’.

Wilt u tijdens uw evenement duidelijk maken hoe belangrijk academische vrijheid is? De volledige film kunt u opvragen bij Ella de Lange: e.delange@uaf.nl.

Deze film is mede tot stand gekomen met steun van Stichting Democratie en Media.